fbpx
15.4 C
Vranje
nedelja, 29.05.2022

Vranjska srednjovekovna vlastela [2] – Uspon porodice Paskačić

Odabrani članci

Slobodna reč – Specijalno štampano izdanje

Klikom na naslovnu stranu otvorite i čitajte specijalno (rođendansko) štampano izdanje Slobodne reči. Na oduševljenje građana, svih 3.000 primeraka podeljeno je na šetalištu u...

Beograđanima 2.500 evra za povećanje nataliteta u Vranjskoj Banji

ISPRAVKA: U specijalnom štampanom izdanju portala Slobodna reč, u tekstu Beograđanima 3.000 evra za povećanje nataliteta u Vranjskoj Banji  je za projekat "Prioritet - Borba...

Mozaik skupo košta neodržavanje, niko neće dozvoliti da se samo “zakrpi”

Nakon pisanja portala Slobodna reč o tragičnom propadanju monumentalnog mozaika Karta Vranja Stevana Čukića iz 1975. godine na Trgu Republike, reakcije lokalnih umetnika i zalaganja kustosa Narodnog muzeja...

Odlično znam kako je biti odbačen

VRANJE - Maturantkinji srednje Ekonomsko-trgovinske škole i srpskoj reprezentativki u karateu Tamari Misirlić društvene mreže su, kao i većini devojaka njenih godina pune fotografija...

Angažovani, posvećeni i nacionalno prenošeni “strani plaćenici” i “budale”

Prošlo je godinu dana otkad se naša "vrana" vinula u medijsko nebo iznad Vranja. Od 27. aprila 2020. godine ona ponosno stoji na logotipu...
Vukašin Živković
Vukašin Živković
Novinar portala. Diplomirao na Fakultetu bezbednosti Univerziteta u Beogradu. Trenutno na master studijama Fakulteta organizacionih nauka (FON).

Vranjska vlastelinska porodica u Vranju Bagaši pojavljuje se u periodu uspona nemanjićke srpske srednjovekovne države, o čemu se pouzdano zna na osnovu Povelja kralja Stefana IV Dušana o manastiru Svetog Nikole u Vranju koje su izdate 1343. i 1345. godine. Car Dušan umro je 1355. godine, a u tadašnjem carstvu, koje je zauzimalo veliki deo Balkana, počeo je period koji se u istoriografiji naziva Raspad Srpskog carstva.

Centralna carska vlast je počela da slabi. Stric cara Stefana Uroša V, Simeon Siniša, proglašen je za cara čime se carstvo podelilo na severne – stare i južne – nove zemlje. Istovremeno se Uroš oslanjao na lokalne velikaše, najviše na na braću Vukašina i Uroša Mrnjavčevića koji su vladali centralnim delovima njegove zemlje.

Bagaši, o kojima je portal Slobodna reč pisao, pominju se u drugoj polovini 14. veka kao gospodari “grčkih zemalja” koje je osvojio car Dušan. Međutim u istorijskim izvorima se u istom periodu za gospodare Vranjske župe pojavljuje nova feudalna porodica – Paskačići, čiji članovi počinju da igraju značajnu ulogu u periodu zajedničke vladavine Vukašina i Uroša.

Poreklo Paskačića

Crkva svetog Nikole u Psači odakle potiče porodica Paskačić ; Izvor: Wikimedia Commons

U okolini današnjeg sela Psača, u današnjoj seoskoj opštini Renkovce u Severnoj Makedoniji, koja se nalazi između Kumanova i Krive Palanke, udaljenog od Vranja svega sat i po vožnje, spominje se feudalna porodica čiji je osnivač knez Paskač. O njegovom životu se malo zna. Takođe nije poznata njegova funkcija u Srpskom carstvu niti kada i zbog čega je dobio titulu kneza. Kneževi su u tom periodu bili jaki i samostalni velikaši koji su obično “držali” određenu teritoriju, a u slučaju Paskača i njegovih saradnika – župu Slavište koja je obuhvatala krivopalanačku ravnicu, ali i šire područije oko nje.

Srpski istoričar, konzervator i slikar kopista fresaka Svetislav Mandić je proučavajući istoriju ove porodice i manastira izneo teoriju po kome je Paskač najverovatnije nasledio titulu velikog kneza nakon smrti Vojislava Vojinovića (oko 1363. godine) a da je nakon smrti kneza Paskača ovu titulu od njega nasledio sam knez Lazar Hrebeljanović. To bi značilo da je knez Paskač preminuo najkasnije oko 1371. godine, jer tada Dubrovčani u jednom dokumentu prvi put spominju Lazara Hrebeljanovića sa titulom kenza (lat. comes).

Iako se o životu kneza Paskača malo zna, njegov lik je sačuvan na fresci u crkvi Svetog Nikole u već pomenutom selu Psača, u kome se u to vreme nalazio bogati manastir. Crkva koja danas pripada (kanonski nepriznatoj) Makedonskoj pravoslavnoj crkvi, izgrađena je 1354. godine na temeljima prethodnog manastira. Ktitori su upravo Paskač i njegov sin Vlatko. Kako je manastir građen i sagrađen još za života cara Dušana, Paskač je očigledno bio u aktivnoj službi cara Dušana.

Na pomenutoj ktitorskoj kompoziciji nalazi se sedi starac – knez Paskač i njegova žena Ozra, potom njegov sin Vlatko Paskačić i njegova žena Vladislava. Paskač i Vlatko drže model crkve, dok su levo i ispred njih deca, odnosno Paskačevi unuci Stefan, Uroš i Uglješa. Iznad svih njih se nalazi ikona svetog Nikole kojem je manastirska crkva i posvećena.

Freske Cara Uroša i kralja Vukašina u Psači, namerno oštećene tokom I svetskog rata; Izvor: Wikimedia Commons

Same freske, po estetskoj i umetničkoj vrednosti jedne od najlepših iz 14. veka, verovatno su nastale u periodu od 1366. i 1371. godine, a dokaz za to je poznata freska koja se nalazi prekoputa freske porodice Paskačića. Na fresci su sam car Stefan Uroš V i kralj Vukašin Mrnjavčević. To su najpoznatiji portreti ova dva srednjovekovna vladara, koji su svoje mesto našli u udžbenicima srpske istorije i čitankama.

Kako je car Stefan Uroš V uzdigao despota Vukašina Mrnjavčevića 1365/1366. godine na rang kralja, a sami Uroš i Vukašin umrli iste 1371. godine upravo se taj period uzima kao vreme izrade freske. Ovo ukazuje na to da je porodica Paskača do same smrti Uroša i Vukašina bila lojalna srpskom tronu i dinastijama Nemanjić i Mrnjavčević koji su im verovatno bili sizereni barem do 1371. godine.

Paskačići u teškim vremenima Srpskog carstva

Period zajedničke vladavine cara Uroša i kralja Vukašina obeležile su promene u državi kako u političkom tako i u teritorijalnom smislu. Zabeleženo je da se nakon 1371. godine Vranje sa okolinom našlo u posedu sevastokratora Dejana Dragaša koji se iz svoje matične oblasti Žegligova (kumanovsko polje) proširio i na župu Vranja.

Međutim, nije jasno kada je Vranje postalo posed Paskačevog sina Vlatka Paskačića. Blizu portreta u pomenutoj crkvi u Psači stoji natpis na srpskoslovenskom “sevastokrator sve srpske zemlje Vlatko” što ukazuje na to da je ovu visoku dvorsku titulu dobio u vreme kada je Vukašin krunisan za kralja, a samo dostojanstvo mu je verovatno dao car Uroš. Freska u Psači ga prikazuje kao zrelog bradatog muškarca sa smeđom bradom i kosom. Istoričari pretpostavljaju da je upravo nakon smrti sevastokratora Dejanakoja se desila u periodu zajedničke vladavine Uroša i Vukašina, Vlatko utrostručio svoju oblast priododajući oblasti Vranja, Inogošta i Preševa.

“Od despota Dejana ili njegovih sinova preoteo je Preševo, gospodar Slavišta, vlastelin Vlatko, pristalica, a možda i rođak braće Mrnjavčevića. Pretpostavljamo da je Vlatko spojio župu Slavišta sa osvojenim posedima na severu: razdvojena oblast, možda maloletnih sinova ali svakako neiskusnih i nemoćnih Dejanovih sinova, bila je prepuštena drugim feudalnim gospodarima” – piše srpski istoričar srednjeg veka i akademik Rade Mihaljčić.

Nakon 1371. godine i Maričke bitke, krah Srpskog carstva je bio definitivan, jer više nije bilo ni cara ni naslednika što je navelo brojne velikaše da međusobno krenu da ratuju i šire svoje posede te i ne čudi što su Paskačići iskoristili ovu piliku.

Međutim, izgleda da je Vlatkov uspeh bio kratkog daha, jer Mihaljčić smatra da su nakon određenog perioda sinovi Dejana Dragaša, despot Jovan i Konstantin Dejanović Dragaš, uspeli da konsoliduju svoje teritorije te su i oblasti Vranje, Preševo i Inogošt, ali i oblast Slavišta, postojbina Paskačića, pale pod njihovu vlast. O ovome svedoči i darovnica o današnjim selima Rakovac i Lopardince u blizini Vranja koju je manastiru Hilandar 1380. godine uputio sevastokrator Konstantin Dejanović.

Porazom braće Mrnjavčevića, Vukašinov sin Marko Mrnjavčević (u narodu poznat kao Kraljević Marko), braća Dejanovići, a verovatno i Paskačići postaju osmanski vazali. Međutim, nakon Kosovske bitke 1389. godine i bitke na Rovinama 1395. godine, ova porodica dobija na velikom značaju i igra veliku ulogu u prvoj polovini 15. veka.

Čitaćete u nastavku šta se dešavalo sa vranjskom vlastelinskom porodicom Paskačić nakon Kosovske bitke.

Pratite nas i na društvenim mrežama: Facebook, Instagram i Twitter.
Instalirajte mobilnu aplikaciju sa Google Play ili App Store.

- Reklama -
- Reklama -

Poslednji članci

Zbog duga za struju, EPS postaje jedan od vlasnika Jumka

VRANJE / BEOGRAD - Skoro 900 miliona dinara, koliko Jumko duguje EPS-u za struju, konvertovano je u kapital koji je rešenjem Privrednog suda u...

Promocija knjige “Elastične priče” Aleksandra Stankova sutra u Vranju

VRANJE - Novinar i pisac Aleksandar Stankov promovisaće svoju zbirku priča "Elastične priče" u subotu, 28. maja od 18:00 časova u Medijskom skloništu u...

Cela Srbija čeka na Veliki Trnovac, prvi problemi na biračkom mestu

BUJANOVAC - Biračko mesto broj 6 u Bujanovcu na kome se danas po drugi put ponavlja glasanje na parlamentarnim izborima otvoreno je sa malim zakašnjenjem,...

Agencije će tražiti doplatu za gorivo za već plaćena letovanja

BEOGRAD - Usled poskupljenja avio-goriva, turističke agencije će uvesti doplate za gorivo za sve putnike koji su do sada uplatili svoje letnje aranžmane, a...

Čomić: Počinje zapošljavanje Albanaca u državnim firmama i institucijama

BUJANOVAC - Do juna će se znati šta će još država uraditi po pitanju zapošljavanja Albanaca u bujanovačkom Domu zdravlja, Bolnici u Vranju, javnim...